35 соли Истиқлол: Аз дастовардҳои созанда то иқтисоди рақамӣ ва инноватсия

35 соли Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон барои мардуми кишвар давраи муҳими таърихӣ ба ҳисоб меравад. Дар ин марҳила давлат бо такя ба имкониятҳои миллӣ ва захираҳои мавҷуда барои таҳкими пояҳои иқтисодӣ, рушди иҷтимоӣ, бунёди инфрасохтор ва баланд бардоштани сатҳи зиндагии аҳолӣ тадбирҳои пайваста амалӣ намуд. Дар ин роҳи пурифтихор ва таърихӣ, таҳти роҳбарии Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, бо заҳматҳои пайваста, сиёсати созанда ва иқдомҳои дурбинона барои таҳкими пояҳои давлатдорӣ, таъмини рушди устувори иқтисодию иҷтимоӣ ва фароҳам овардани заминаҳои рушди минбаъдаи кишвар корҳои назаррас ба анҷом расонида шуданд.
Ҷаҳони муосир ба марҳилае ворид шудааст, ки дар он илм, технология, иттилоот, инноватсия ва сармояи инсонӣ ба омилҳои муҳими рушди иқтисодӣ табдил ёфтаанд. Аз ин рӯ, яке аз хусусиятҳои муҳими марҳилаи имрӯзаи рушди Тоҷикистон гузариш аз иқтисодиёти анъанавӣ ба иқтисодиёти рақамӣ ва донишбунёд мебошад.

Дар давоми солҳои соҳибистиқлолӣ иқтисоди миллии Тоҷикистон марҳилаҳои гуногуни рушдро паси сар намуд. Тибқи маълумоти Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, соли 2024 ҳаҷми Маҷмуи маҳсулоти дохилии кишвар аз 150 миллиард сомонӣ гузашта, суръати рушди воқеии он 8,4 фоизро ташкил додааст. Дар панҷ соли охир суръати миёнаи рушди иқтисоди миллӣ 7,7 фоиз арзёбӣ шудааст.

Дар баробари ин, рушди саноат ба яке аз самтҳои муҳими сиёсати иқтисодии кишвар табдил ёфт. Солҳои 2022–2026 «Солҳои рушди саноат» эълон гардида, таваҷҷуҳи бештар ба таъсиси корхонаҳои нав, коркарди ашёи хоми маҳаллӣ, истеҳсоли маҳсулоти рақобатпазир ва ворид намудани технологияҳои нав равона карда шуд. Тибқи иттилои Агентии омор соли 2025 танҳо дар соҳаи саноати истихроҷ зиёда аз 20 миллиард сомонӣ маҳсулот истеҳсол шуда, дар саноати коркард ҳаҷми истеҳсол ба беш аз 34,5 миллиард сомонӣ расидааст.

Ин нишондиҳандаҳо дар баробари аҳамияти иқтисодӣ, як паҳлуи дигари муҳим низ доранд: рушди истеҳсолот тадриҷан талаботро ба технологияҳои нав, автоматизатсия, системаҳои иттилоотӣ, таҳлили маълумот ва мутахассисони дорои малакаҳои рақамӣ зиёд мекунад.
Яке аз самтҳои асосии рушди Тоҷикистон энергетика мебошад. Кишвар дорои захираҳои бузурги гидроэнергетикӣ буда, дар солҳои истиқлолият барои рушди иқтидори истеҳсоли неруи барқ корҳои зиёд анҷом дода шудаанд.

Тибқи маълумоти расмӣ, иқтидори энергетикии кишвар дар соли 2023 аз 6 ҳазор мегаватт гузашта, истеҳсоли неруи барқ ба 22 миллиард киловатт-соат расидааст. Ҳамзамон, навсозии неругоҳҳои мавҷуда ва сохтмони иқтидорҳои нави энергетикӣ идома дорад.
Имрӯз масъалаи энергетика бо рақамикунонӣ ва рушди технологияҳои муосир низ робитаи мустақим дорад. Идоракунии шабакаҳои барқӣ, назорати истеъмол, коҳиш додани талафот, истифодаи системаҳои автоматии назорат ва рушди манбаъҳои барқароршавандаи энергия аз самтҳое мебошанд, ки дар онҳо технологияҳои рақамӣ нақши муҳим доранд.
Ҳамин тариқ, рушди энергетикаи «сабз» ва рақамикунонии соҳа метавонанд ҳамчун ду ҷузъи ба ҳам пайванди иқтисодиёти муосир баррасӣ шаванд.

Муҳимтарин қадамҳои солҳои охир эълон гардидани солҳои 2025–2030 «Солҳои рушди иқтисоди рақамӣ ва инноватсия» мебошад. Ин қарор бо Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 8 январи соли 2025, №911 қабул гардид.
Мақсади чунин иқдом фароҳам овардани шароити мусоид барои рушди технологияҳои рақамӣ, навоварӣ, соҳибкории рақамӣ, хизматрасониҳои электронӣ ва истифодаи технологияҳои муосир дар соҳаҳои гуногуни иқтисоди миллӣ мебошад.
Дар тавзеҳоти расмӣ ба ин фармон самтҳои муҳими рушди иқтисоди рақамӣ муайян шудаанд. Аз ҷумла, рушди инфрасохтори рақамӣ, марказҳои коркарди маълумот, рақамикунонии хизматрасониҳои давлатӣ, баланд бардоштани саводнокии рақамии аҳолӣ, рушди соҳибкории рақамӣ ва савдои электронӣ, истифодаи зеҳни сунъӣ (AI) ва таъмини амнияти киберӣ аз ҷумлаи масъалаҳои муҳим номбар шудаанд.
Ин раванд маънои онро дорад, ки рақамикунонӣ дигар танҳо як масъалаи техникии соҳаи алоқа ё технологияҳои иттилоотӣ нест. Он тадриҷан ба яке аз унсурҳои рушди тамоми иқтисоди миллӣ табдил меёбад.
Яке аз самтҳои амалии рақамикунонӣ рушди хизматрасониҳои электронӣ ва ташаккули инфрасохтори «шаҳри ҳушманд» мебошад.
Дар Душанбе барои татбиқи консепсияи «Шаҳри ҳушманд» як қатор лоиҳаҳо роҳандозӣ шудаанд. Тибқи маълумоти расмӣ, дар доираи ин раванд самтҳои «Нақлиёти ҳушманд», «Тибби ҳушманд», «Таълими ҳушманд», «Шаҳри сабз», «Харитаи электронӣ», «Шаҳри бехатар» ва дигар лоиҳаҳо пеш бурда мешаванд.
Моҳияти чунин системаҳо дар он аст, ки маълумот аз соҳаҳои гуногун ҷамъоварӣ ва таҳлил шуда, барои қабули қарорҳои самаранок истифода шавад. Масалан, технологияҳои рақамӣ метавонанд барои идоракунии ҳаракати нақлиёт, назорати инфрасохтор, хизматрасониҳои коммуналӣ, истифодаи оқилонаи захираҳо ва беҳтар намудани хизматрасонии шаҳрвандон мусоидат кунанд.
Ин раванд нишон медиҳад, ки мафҳуми шаҳр низ дар шароити муосир тағйир меёбад: шаҳр на танҳо маҷмӯи биноҳо ва роҳҳо, балки низоми ягонаи иттилоотӣ ва идоракунии рақамӣ мегардад.
Дар миёни технологияҳои муосир зеҳни сунъӣ ҷойгоҳи махсус дорад. Технологияи мазкур метавонад равандҳои иқтисодӣ ва иҷтимоиро ба таври назаррас тағйир диҳад: аз таҳлили маълумот ва автоматизатсияи истеҳсолот то рушди тиб, маориф, кишоварзӣ, энергетика ва идоракунии давлатӣ.
Тоҷикистон барои рушди ин самт заминаи стратегӣ низ фароҳам овардааст. Стратегияи рушди зеҳни сунъӣ то соли 2040 ҳамчун яке аз ҳуҷҷатҳои муҳими самти технологӣ қабул гардида, масъалаи истифодаи технологияҳои муосир дар соҳаҳои гуногунро дар маркази таваҷҷуҳ қарор медиҳад.
Дар солҳои охир масъалаи омодасозии кадрҳо барои соҳаи зеҳни сунъӣ низ бештар мавриди таваҷҷуҳ қарор гирифтааст. Масалан, дар озмуни ҷумҳуриявии «Илм – фурӯғи маърифат» аз соли 2025 номинатсияи «зеҳни сунъӣ ва барномасозӣ» илова карда шуд.
Ҳамчунин, моҳи июни соли 2025 дар ноҳияи Дарвоз маркази баҳисобгирии зеҳни сунъии «Darya AI» ба истифода дода шуд, ки ҳамчун яке аз намунаҳои рушди фаъолияти марбут ба технологияҳои муосир муаррифӣ гардид.
Дар таърихи 9 июни соли 2026 бо иштироки Раиси шаҳри Душанбе муҳтарам Рустами Эмомалӣ ба сохтмони маҷмааи муосири «IT Hub Dushanbe», ки яке аз бузургтарин лоиҳаҳои инфрасохтории соҳаи технологияҳои рақамӣ ва инноватсионӣ дар Тоҷикистон ба ҳисоб меравад, санги асос гузошта шуд.
Татбиқи ин лоиҳа аз сиёсати дурбинона ва ҳадафмандонаи Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар самти рушди иқтисоди рақамӣ, густариши технологияҳои муосир, ташаккули ҷомеаи иттилоотӣ ва баланд бардоштани рақобатпазирии иқтисоди миллӣ сарчашма гирифта, барои ташкили муҳити нави инноватсионӣ ва рақамӣ дар кишвар заминаи устувор фароҳам меорад.
Маҷмааи «IT Hub Dushanbe» ҳамчун маркази ягона ва мутамаркази рушди технологияҳои иттилоотӣ ва коммуникатсионӣ, инноватсия, соҳибкории технологӣ, тадқиқоти илмӣ, рушди зеҳни сунъӣ, омодасозии кадрҳои баландихтисос ва ҷалби сармоягузориҳои байналмилалӣ бунёд гардида, дар оянда метавонад ба яке аз марказҳои муҳимтарини технологӣ дар Осиёи Марказӣ табдил ёбад.
Яке аз ҷанбаҳои ҷолиби марҳилаи нави рушди Тоҷикистон иштироки кишвар дар муҳокимаҳои байналмилалӣ оид ба технологияҳои нав мебошад.
Соли 2025 Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид бо ташаббуси Тоҷикистон қатъномаи «Нақши зеҳни сунъӣ дар фароҳам овардани имкониятҳои нав барои рушди устувор дар Осиёи Марказӣ»-ро қабул намуд.
Қадами дигари муҳимтар дар ин самт дар соли 2026 гузошта шуд. 31 августи соли 2026 Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид бо ташаббуси Ҷумҳурии Тоҷикистон қатънома қабул намуд, ки аз соли 2027 минбаъд 31 август ҳамчун Рӯзи байналмилалии зеҳни сунъии бехатар, ҳифзшуда ва боэътимод таҷлил карда мешавад.
Ин ташаббус масъалаи истифодаи масъулонаи технологияҳои зеҳни сунъиро ба сатҳи байналмилалӣ мебарорад. Моҳияти чунин муносибат дар он аст, ки рушди технология бояд на танҳо ба навоварӣ ва самаранокӣ, балки ба масъалаҳои амният, эътимод, ҳифзи маълумот ва манфиатҳои ҷомеа низ таваҷҷуҳ дошта бошад.
Барои Тоҷикистон, ки масъалаҳои обу пиряхҳо ва тағйирёбии иқлим аҳамияти стратегӣ доранд, истифодаи технологияҳои рақамӣ метавонад имкониятҳои нав фароҳам оварад.
Технологияҳои зеҳни сунъӣ, маълумоти моҳворавӣ, моделсозии рақамӣ ва системаҳои пешгӯӣ метавонанд барои мониторинги ҳолати пиряхҳо, назорати захираҳои об, таҳлили тағйироти иқлимӣ ва пешгӯии ҳолатҳои эҳтимолии хатарнок истифода шаванд.
Дар ҳамин замина ташаббусҳои Тоҷикистон дар арсаи байналмилалӣ оид ба об, пиряхҳо ва рушди устувор бо равандҳои нави технологӣ пайваст мешаванд. Ин пайвастагӣ барои кишвар муҳим аст, зеро истифодаи технология метавонад ба ҳалли масъалаҳое равона шавад, ки бевосита ба амнияти экологӣ ва рушди устувори минтақа алоқаманд мебошанд.
Яке аз намунаҳои ҷолиб пайвастани масъалаҳои об, иқлим ва зеҳни сунъӣ мебошад. Моҳи майи соли 2026 дар Душанбе Форуми «Water and AI: A Two-Way Nexus» баргузор гардид, ки дар он масъалаи истифодаи зеҳни сунъӣ барои идоракунии оқилонаи захираҳои об ва ҳамзамон таъсири рушди AI ба истифодаи об баррасӣ шуд. Созмони Милали Муттаҳид ин ҳамоишро як платформаи муҳими табодули таҷриба дар чорроҳаи об, иқлим ва рақамикунонӣ арзёбӣ кардааст.
Ҳеҷ гуна рақамикунонӣ бе кадрҳои соҳибкасб самараи пурра дода наметавонад. Аз ин рӯ, рушди сармояи инсонӣ яке аз шартҳои асосии иқтисоди рақамӣ мебошад.
Мутахассисони соҳаҳои барномасозӣ, зеҳни сунъӣ, киберамният, робототехника, таҳлили маълумот, муҳандисии рақамӣ ва дигар самтҳои технологӣ барои иқтисоди оянда аҳамияти махсус пайдо мекунанд.
Дар ин раванд рушди тафаккури техникӣ ва эҷодӣ дар байни ҷавонон муҳим аст. Ҷомеаи рақамӣ ба одамоне ниёз дорад, ки на танҳо технологияро истифода баранд, балки тавонанд онро барои ҳалли масъалаҳои воқеии иқтисодӣ ва иҷтимоӣ истифода кунанд.
Аз ин рӯ, пайванди илм, маориф, истеҳсолот ва соҳибкорӣ яке аз омилҳои калидии рушди иқтисоди рақамӣ ба ҳисоб меравад. Дар сиёсати рушди рақамии Тоҷикистон низ ба тайёр намудани кадрҳо, баланд бардоштани саводнокии рақамӣ ва омода кардани мутахассисони соҳаи технологияҳои иттилоотӣ таваҷҷуҳ шудааст.
Марҳилаи нави рақамикунонӣ дар соли 2026 бо таъсиси Шуро оид ба рушди иқтисоди рақамии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон идома ёфт. Дар ҷаласаи якуми Шуро 19 августи соли 2026 масъалаҳои татбиқи Барномаи миёнамуҳлати рушди иқтисоди рақамӣ барои солҳои 2026–2030 ва рақамикунонии пурраи хизматрасониҳои давлатӣ ва ҳамгироии махзанҳои маълумот баррасӣ гардиданд.
Дар ин раванд ба масъалаҳои муҳиме чун ҳамгироии низомҳои иттилоотӣ, амнияти киберӣ, ҳифзи маълумоти шахсӣ, кам кардани расмиёти коғазӣ ва татбиқи принсипи «маълумот танҳо як маротиба» таваҷҷуҳ дода шудааст.
Ин нишон медиҳад, ки рақамикунонӣ тадриҷан аз марҳилаи таъсиси системаҳои алоҳида ба марҳилаи ҳамгироии системаҳо ва ташкили муҳити ягонаи рақамӣ мегузарад.
35 соли Истиқлолият барои Тоҷикистон марҳилаи муҳими давлатсозӣ, таҳкими иқтисоди миллӣ, рушди иҷтимоӣ ва бунёди инфрасохтори муосир гардид. Аммо ҷаҳони имрӯз талаботи нав пеш мегузорад. Дар шароите ки иқтисоди ҷаҳонӣ бо суръати баланд рақамӣ мешавад, рақобат на танҳо байни корхонаҳо, балки байни технологияҳо, донишҳо ва системаҳои инноватсионӣ низ сурат мегирад.
Аз ин рӯ, марҳилаи нави рушди Тоҷикистонро метавон ҳамчун давраи гузариш ба иқтисоди дониш, технология ва инноватсия арзёбӣ кард.
Эълон гардидани солҳои 2025–2030 ҳамчун Солҳои рушди иқтисоди рақамӣ ва инноватсия, рушди зеҳни сунъӣ, рақамикунонии хизматрасониҳои давлатӣ, ташаккули соҳибкории рақамӣ, рушди инфрасохтори технологӣ ва ташаббусҳои байналмилалӣ дар самти истифодаи масъулонаи AI барои ин раванд заминаи муҳим фароҳам меоранд.
Дар ин марҳила вазифаи асосӣ танҳо рақамӣ кардани равандҳои мавҷуда нест. Масъалаи муҳимтар – эҷоди муҳити нав барои истеҳсол, хизматрасонӣ, илм, соҳибкорӣ ва идоракунӣ дар асоси технологияҳои муосир мебошад.
35 соли Истиқлолият роҳи бузурги созандагиро таҷассум мекунад. Ҳадафҳои оянда метавонанд марҳилаи таҳкими иқтисоди рақамӣ, рушди илм ва технология, афзоиши нақши инноватсия ва истифодаи васеи зеҳни сунъӣ гардад.
Дар ниҳоят, арзиши аслии рақамикунонӣ на дар шумораи системаҳои электронӣ, балки дар он ифода меёбад, ки то кадом андоза технология метавонад зиндагии инсонро осонтар, иқтисодро рақобатпазиртар, идоракуниро самараноктар ва рушди кишварро устувортар созад.
Ҳамин аст, ки дар остонаи 35-солагии Истиқлолияти давлатӣ метавон гуфт: марҳилаи навини рушди Тоҷикистон қадами нав ба сӯи ҷомеаи донишбунёд, иқтисоди рақамӣ ва рушди инноватсионӣ мебошад.

ҒАФФОРЗОДА Фирӯз Муҳриддин,
муовини ректори Донишгоҳи технологии Тоҷикистон оид ба татбиқи стратегияҳо ва рушди технологияҳои инноватсионӣ

Pressa.tj Бохабар аз гапи ҷаҳон бош!
Моро пайгири намоед Telegram, Facebook, Instagram, YouTube