Аюрведа – илми қадимии ҳиндустонӣ дар бораи ҳаёт, саломатӣ ва ҳамоҳангӣ

Аз ҳикмати қадимаи ҳиндӣ то гуфтугӯи ҷаҳонӣ дар бораи саломатӣ ва некӯаҳволӣ

Дар тӯли ҳазорсолаҳо Ҳиндустон анъанаҳои донишеро парвариш додааст, ки ҳаёти инсонро на дар алоҳидагӣ, балки ҳамчун бахше аз робитаи васеътар миёни фард, ҷомеа, табиат ва муҳити зист баррасӣ мекунанд. Дар байни ин анъанаҳо Аюрведа ҷойгоҳи хосе дорад.

Аюрведа, ки аз калимаҳои санскритии «Аюс» (ба маънои ҳаёт) ва «Веда» (ба маънои дониш ё ҳикмат) гирифта шудааст, маъмулан ҳамчун «дониши ҳаёт» фаҳмида мешавад. Ин як низоми ҳамаҷонибаи ҳиндии саломатӣ аст, ки ба ҳифзи некӯаҳволӣ, пешгирии бемориҳо ва эҷоди ҳамоҳангӣ миёни бадан, ақл, тарзи ҳаёт ва муҳити зист таваҷҷуҳ зоҳир мекунад.

Аюрведа, ки реша дар анъанаҳои қадимаи дониши Ҳиндустон дорад ва тавассути матнҳои классикӣ, ба монанди «Чарака Самҳита» ва «Сушрута Самҳита» ҳифз шудааст, дар тӯли асрҳо тавассути мушоҳида, амалия, омӯзиш ва интиқол аз насл ба насл таҳаввул ёфтааст. Имрӯз он ҳамчун бахше аз гуфтугӯи васеътари ҷаҳонӣ дар бораи тибби анъанавӣ, иловагӣ ва интегративӣ (якҷоякунанда) таваҷҷуҳи байналмилалиро ба худ ҷалб мекунад.

Фалсафаи мувозинат

Дар маркази Аюрведа мафҳуми «Свастҳя» (Swasthya) қарор дорад, ҳолати саломатӣ ва некӯаҳволие, ки фаротар аз танҳо набудани беморӣ аст.

Тафаккури аюрведӣ ба робитаи динамикӣ (фаъол) миёни фард ва ҷаҳони атрофи ӯ таъкид мекунад. Ғизо, реҷаи рӯзона, хоб, фаъолияти ҷисмонӣ, некӯаҳволии равонӣ, тағйироти мавсимӣ ва муҳити атроф ҷанбаҳои муҳими ҳаёти солим ба ҳисоб мераванд.

Дарки аюрведӣ дар бораи сохтори инфиродии инсон тавассути мафҳумҳое ба монанди «Пракрити» ва «Тридоша» — яъне Вата, Питта ва Капха — баён мешавад. Ин мафҳумҳо бахше аз чаҳорчӯбаи анъанавии Аюрведаро барои фаҳмидани фарқиятҳои инфиродӣ ва нигоҳ доштани мувозинат ташкил медиҳанд.

Ба ҷойи он ки саломатиро ҳамчун як мафҳуми якхела барои ҳама пешниҳод кунад, Аюрведа ба аҳамияти хусусиятҳои инфиродӣ, шароит ва тарзи ҳаёти ҳар як шахс таъкид меварзад. Ин дидгоҳ бо таваҷҷуҳи афзояндаи муосир ба равишҳои фардӣ (шахсӣ) дар соҳаи саломатӣ ва некӯаҳволӣ шабоҳатҳои ҷолиб дорад.

Пешгирӣ ҳамчун тарзи ҳаёт

Яке аз саҳмҳои пойдори Аюрведа таъкиди он ба пешгирии бемориҳо ва ҳифзи саломатӣ мебошад.

Дар матнҳои анъанавии аюрведӣ ба «Диначаря» (реҷаи рӯзона) ва «Ритучаря» (реҷаи мутобиқ ба фаслҳои сол) аҳамияти махсус дода мешавад. Ғизои мувофиқ, истироҳати кофӣ, фаъолияти ҷисмонӣ, гигиенаи шахсӣ, мувозинати равонӣ ва мутобиқшавӣ ба шароити муҳити зист ҳамчун унсурҳои муҳими ҳифзи саломатӣ арзёбӣ мешаванд.

Ин самти пешгирикунанда дар ҷаҳоне, ки ба мушкилоти саломатии марбут ба тарзи ҳаёт, пиршавии солим, некӯаҳволии равонӣ ва зиндагии устувор бештар таваҷҷуҳ дорад, аҳамияти нав пайдо кардааст.

Тадқиқоти илмии муосир ҳар як иддаои анъанавии аюрведиро ба таври худкор тасдиқ намекунад. Баръакс, он имкониятҳоро барои омӯзиши амалияҳо, формулаҳо ва равишҳои инфиродӣ бо истифода аз методологияҳои мувофиқи тадқиқот фароҳам меорад. Аз ин рӯ, Аюрведаи муосир дар чорроҳаи муҳими донишҳои анъанавӣ ва таҳқиқоти илмии муосир қарор дорад.

Аюрведа ва ҷустуҷӯи илмии далелҳо

Баҳси муосир дар атрофи Аюрведа масъалаҳои далелҳо, бехатарӣ, сифат ва стандартизатсияро дар бар мегирад.

Адабиёти илмӣ таҳқиқотро дар бораи доруҳои аюрведӣ, растаниҳои шифобахш, амалияҳои парҳезӣ ва равишҳои терапевтӣ дар бар мегирад. Дар айни замон, муҳаққиқон мушкилоти муҳим, аз ҷумла фарқиятҳо дар формулаҳо, равишҳои табобати инфиродӣ, фарқиятҳо дар протоколҳои клиникӣ ва ниёз ба таҳқиқоти клиникии қавитару хуб тарҳрезишударо муайян кардаанд.

Ин масъалаҳо таҳқиқоти илмиро барои ояндаи Аюрведа махсусан муҳим мегардонанд.

Ҳадаф на танҳо ҷойгир кардани як низоми қадимӣ дар чаҳорчӯбаи илмии муосир, балки эҷоди методологияҳои мустаҳкам аст, ки тавассути онҳо донишҳои анъанавӣ бодиққат омӯхта, ҳуҷҷатгузорӣ ва арзёбӣ карда шаванд. Чунин таҳқиқот метавонанд ба дарки самаранокӣ, бехатарӣ, фармакология, назорати сифат ва татбиқи мувофиқи клиникӣ мусоидат кунанд.

Ҳукумати Ҳиндустон тавассути шабакаи афзояндаи муассисаҳои таълимӣ ва тадқиқотии назди Вазорати AYUSH таҳқиқот ва рушди институтсионалиро дар соҳаи Аюрведа дастгирӣ кардааст. Ин талошҳо бо ҳамкории донишгоҳҳо, муассисаҳои илмӣ ва созмонҳои байналмилалӣ тақвият меёбанд.

Аюрведа ва Созмони ҷаҳонии тандурустӣ

Таваҷҷуҳи афзояндаи байналмилалӣ ба Аюрведа дар як қатор ташаббусҳои Созмони ҷаҳонии тандурустӣ (СҶТ) инъикос ёфтааст.

Соли 2022 СҶТ ҳуҷҷати «Меъёрҳо барои амалияи Аюрведа»-ро нашр кард, ки дар он талаботи асосӣ оид ба сифат, бехатарӣ, фаъолияти касбӣ, инфрасохтор, танзими ҳуқуқӣ ва ҷанбаҳои ахлоқӣ муайян шудаанд. Ҳамчунин, СҶТ меъёрҳоро барои таълими Аюрведа нашр намуд, ки салоҳиятҳо, масъалаҳои бехатарӣ барои мутахассисон ва барномаҳои таълимиро дар бар мегиранд.

Соли 2023 СҶТ «Истилоҳоти стандартии байналмилалӣ оид ба Аюрведа»-ро нашр кард. Ҳадафи ин ташаббус таъсиси истилоҳоти ягонаест, ки метавонад ба муошират, ҳуҷҷатгузорӣ, таҳқиқот, муқоисаи маълумот ва ҳамкориҳои байналмилалӣ дар соҳаи Аюрведа мусоидат намояд.

Ин таҳаввулот аҳамияти калон доранд, зеро рушди масъулиятноки тибби анъанавӣ дар сатҳи байналмилалӣ стандартҳои ягона, маълумоти боэътимод ва механизмҳои мувофиқро барои таъмини сифат ва бехатарӣ талаб мекунад.

Ҷамнагар – маркази ҷаҳонии вохӯрӣ оид ба тибби анъанавӣ

Саҳми Ҳиндустон дар рушди тибби анъанавии ҷаҳонӣ бо таъсиси Маркази ҷаҳонии тибби анъанавии СҶТ (GTMC) дар шаҳри Ҷамнагари иёлати Гуҷарат ба марҳилаи муҳими нав расид.

Ин марказ, ки соли 2022 аз ҷониби СҶТ бо дастгирии бунёдии Ҳукумати Ҳиндустон таъсис ёфтааст, ҳамчун маркази ҷаҳонии дониш дар соҳаи тибби анъанавӣ фаъолият мекунад. Фаъолияти он ба самтҳое чун таҳқиқот ва далелҳои илмӣ, маълумот ва таҳлилҳо, устуворӣ ва баробарӣ, инчунин навоварӣ ва технология равона шудааст.

Маркази мазкур як принсипи муҳимро барои ояндаи тибби анъанавӣ инъикос мекунад: донишҳои қадимӣ метавонанд дар баҳсҳои муосири соҳаи тандурустӣ нақши пурмазмун бозанд, ба шарте ки онҳо бо таҳқиқот, навовариҳои масъулиятнок, стандартҳои мувофиқ ва эҳтиром ба мероси фарҳангӣ ҳамроҳ бошанд.

Дастгирии Ҳиндустон аз ин марказ инчунин аз уҳдадории васеътари он барои ҳамкориҳои байналмилалӣ дар соҳаи тибби анъанавӣ ва мубодилаи донишҳо ба нафъи башарият шаҳодат медиҳад.

Аюрведа, табиат ва некӯаҳволии устувор

Як ҷанбаи хоси Аюрведа робитаи деринаи он бо табиат аст.

Гиёҳҳои шифобахш, ғизо, ритмҳои мавсимӣ ва таъсири муҳити зист дар донишҳои Аюрведа ҷойгоҳи муҳим доранд. Ин робита дар замони имрӯза, ки ҷаҳон ба масъалаҳои гуногунии биологӣ, истифодаи устувори захираҳои табиӣ ва равишҳои аз ҷиҳати экологӣ масъулиятнок дар соҳаи тандурустӣ бештар таваҷҷуҳ мекунад, аҳамияти хос пайдо кардааст.

Ояндаи тибби анъанавӣ на танҳо ба кашфи соҳаҳои нави истифодаи он, балки ба таъмини истифодаи масъулиятноки захираҳои табиӣ ва эҳтиром ба донишҳои анъанавӣ ва ҷамоатҳои марбут ба онҳо вобаста аст.

Аюрведа ва тасаввуроти муосир дар бораи пиршавии солим

Принсипҳои Аюрведа бо баҳсҳои афзояндаи байналмилалӣ дар мавзӯи пиршавии солим ҳамоҳангӣ доранд.

Пиршавӣ як марҳилаи табиии ҳаёт аст ва илми муосири тиб аҳамияти нигоҳ доштани фаъолияти ҷисмонӣ, ғизои дуруст, ҳаракатпазирӣ, хоби хуб, солимии равонӣ ва робитаҳои иҷтимоиро дар тамоми давраи ҳаёт бештар эътироф мекунад.

Таваҷҷуҳи анъанавии Аюрведа ба реҷаи рӯзона, ғизои муносиб, фаъолияти ҷисмонӣ, усулҳои барқарорсозӣ ва нигоҳ доштани мувозинат дар доираи ин баҳсҳои васеътар як дидгоҳи ҷолиби фарҳангиро пешниҳод мекунад.

Бо вуҷуди ин, муҳим аст, ки истифодаи усулҳои анъанавӣ барои ҳалли мушкилоти саломатӣ ё мақсадҳои табобатӣ таҳти роҳнамоии мутахассисон сурат гирад ва онҳо ҷойгузини ташхиси тиббӣ ё табобати ба далелҳои илмӣ асосёфта нагарданд.

Рӯзи Аюрведа – гиромидошти як анъанаи зинда

Бо мақсади баланд бардоштани сатҳи огоҳӣ дар бораи Аюрведа, Ҳукумати Ҳиндустон соли 2016 «Рӯзи Аюрведа»-ро таъсис дод.

Дар як иқдоми муҳим Ҳукумати Ҳиндустон моҳи марти соли 2025 эълон кард, ки аз ин баъд 23 сентябр ҳамчун санаи доимии Рӯзи Аюрведа муқаррар карда мешавад. Ин тағйирот ҷойгузини таҷрибаи пешина гардид, ки тибқи он ин рӯз дар ҷашни «Дхантерас» (Dhanteras) таҷлил мешуд — ҷашне, ки санаи он тибқи тақвими қамарӣ (моҳтобӣ) ҳар сол тағйир меёбад.

Рӯзи Аюрведа имкониятест барои гиромидошти мероси ғании Ҳиндустон ва ҳамзамон ҳавасмандгардонии мубоҳисаҳои огоҳона дар бораи аҳамияти он дар замони муосир.

Ҳам дар дохили Ҳиндустон ва ҳам дар сатҳи байналмилалӣ ин рӯз ҳамчун майдон барои баргузории семинарҳо, лексияҳо, намоишгоҳҳо, барномаҳои таълимӣ, чорабиниҳои солимгардонӣ, баҳсҳои илмӣ ва ташаббусҳои фарҳангӣ хизмат мекунад.

Барои шарикон ва дӯстони байналмилалии Ҳиндустон Рӯзи Аюрведа даъватест барои шиносоӣ бо як анъанаи зинда, ки бахши муҳими мероси тамаддунии Ҳиндустонро ташкил медиҳад.

Аз мерос ба оянда

Аюрведа роҳи пуршараферо тай кардааст: аз матнҳои қадимии ҳиндӣ ва анъанаҳои шифоҳӣ то донишгоҳҳо, муассисаҳои илмӣ-таҳқиқотӣ, стандартҳои байналмилалӣ ва минбарҳои ҷаҳонӣ.

Аҳамияти доимии он танҳо ба қадимӣ буданаш вобаста нест. Ояндаи он дар омезиши масъулиятшиносонаи мерос, таҳқиқот, таълим, сифат, бехатарӣ ва навоварӣ нуҳуфтааст. Таҳқиқоти илмии муосир роҳҳои наверо барои омӯзиши растаниҳои шифобахш, дорусозиҳои анъанавӣ, тарзи ҳаёт ва равишҳои инфиродӣ ба саломатӣ мекушоянд. Ҳамзамон, маҳдудиятҳои далелҳои мавҷуда зарурати идомаи таҳқиқоти босифат ва арзёбии шаффофро таъкид мекунанд.

Ин равиши мутавозин ба Аюрведа имкон медиҳад, ки ҳамзамон бо решаҳои худ пайванд боқӣ монад ва бо талаботи соҳаи тандурустии муосир ва таҳқиқоти илмӣ ҳамкории созанда дошта бошад.

Паёми ҷовидонӣ барои ҷаҳони дар ҳоли тағйир

Дар асл, Аюрведа як ғояи содда, вале амиқро пешниҳод мекунад: саломатӣ танҳо набудани беморӣ нест, балки ҳолати динамикии мувозинат ва некӯаҳволӣ мебошад.

Дар ҷаҳоне, ки бо суръати баланд пеш меравад, ин дидгоҳ моро водор мекунад, ки дар бораи тарзи хӯрокхӯрӣ, хоб, кор, ҳаракат, истироҳат ва муносибати худ бо муҳити табиӣ андеша кунем.

Равиши муосири Ҳиндустон ҳадаф дорад, ки донишҳои анъанавии худро ҳифз ва тарғиб намояд ва ҳамзамон ба таҳқиқоти илмӣ, амалияи масъулиятшиносона, стандартҳои сифат ва ҳамкориҳои байналмилалӣ мусоидат кунад.

Дар ҳоле ки баҳсҳои ҷаҳонӣ дар бораи пешгирии бемориҳо, пиршавии солим, устуворӣ ва некӯаҳволии ҳамаҷониба идома доранд, Аюрведа як дидгоҳи муҳими ҳиндиро пешниҳод мекунад, дидгоҳе, ки ҳикмати гузаштаро бо имкониятҳои оянда пайванд медиҳад.

Аз ин рӯ, Рӯзи Аюрведа танҳо ҷашн гирифтани як мероси қадимӣ нест. Ин даъватест барои дарк кардан, омӯхтан ва ҳамкорӣ бо як анъанаи зинда ва кашф кардани он ки чӣ гуна ғояи ҷовидонии ҳиндӣ дар бораи мувозинат ва ҳамоҳангӣ метавонад ба ояндаи солимтар ва устувортар барои ҳама саҳм гузорад.

Pressa.tj Бохабар аз гапи ҷаҳон бош!
Моро пайгири намоед Telegram, Facebook, Instagram, YouTube