ШАҲРЕ, КИ АЗ ОВОЗА ОТАШ ГИРИФТ

(Идома аз мақолаи “Вақте ки ҳақиқат тир хӯрд”)

Рӯзи дигар Муродуллоҳ Шерализода ба Душанбе омад. Ҳанӯз аз дур садои издиҳом ба гӯш мерасид. Вақте ба марказ расид, шоҳид гашт, ки садҳо одамон дар назди Кумитаи марказии Ҳизби коммунист ҷамъ омада буданд ва шиорпартоӣ доштанд.

Дар кӯчаҳо оромӣ ҳукмфармо, вале фазо пур аз нига­ронӣ буд. Дар тамоми гӯшаю канори шаҳр як овоза садо медод: «Гурезаҳои арманӣ меоянд! Онҳоро дар хонаҳои нав ҷой медиҳанд!».

Овоза дар як шабу рӯз мисли оташ шаҳрро ба коми худ фурӯ бурда буд. Касе намедонист он аз куҷо сарчаш­ма мегирад, аммо ҳама медонистанд, ки ин овоза ба дили мардум тарсу норозигӣ меандозад.

Шерализода миёни мардум мегашт, мехост дарёбад, ки ҳақиқат куҷост. Ӯ баъдтар дар ёддоштҳояш менависад:

«Ман ҳис мекардам, ки шаҳр нафастанг гаштааст. Мар­дум чизе мегуфтанд, ки худ ҳам ба он бовар надоштанд, аммо ҳамон шубҳа кофӣ буд, ки дилҳои оромро ноором созад».

Дар аввал ин гирдиҳамоӣ ором менамуд, ҷамъома­дагон бо якдигар суҳбат мекарданд. Касе талаб мекард, ки «ҳақиқатро бигӯянд», дигаре бо овози баланд мегуфт: «Хонаҳоро ба мо диҳанд, чаро ба дигарон медиҳанд?».

Ҳеҷ шиори сиёсию дағалӣ набуд, танҳо изҳори норо­зигӣ садо медод.

РӮЗИ АВВАЛИ ЭЪТИРОЗ

Рӯзи якшанбеи 11-уми феврали соли 1990 Душанбе ба як саҳнаи интизорӣ табдил ёфт. Шаҳр, ки одатан рӯзҳои истироҳат орому камҳаракат менамуд, он рӯз пурошӯб буд. Сарусадоҳо, гуфтугузорҳо танҳо сари масъалаи хона додан ба арманиҳо давр мехӯрд.

Ҳеҷ кас дақиқ намедонист, ки чӣ ҳақиқате пушти ин ҳарфҳо ниҳон аст, аммо шуълаҳои аз оштони овозаҳо па­рида интизори як сӯхтор буданд.

Охири рӯз, мардум як-як ба сӯи майдони назди бинои Кумитаи марказии Ҳизби коммунисти Тоҷикистон раво­на мешуданд. Дар оғоз теъдодашон кам, вале то бегоҳ садҳо нафар ҷамъ омаданд.

Онҳо шиор надоштанд. Ин ҳанӯз оғози «сиёсат» набуд. Чеҳраҳо пур аз ноумедӣ ва ғазаби хомӯш буданд. Ҳама як чиз талаб мекарданд: ҷавоб ба саволи «Ба арманиҳо хона додан дурӯғ аст, ё ҳақиқат?».

Бегоҳӣ чанд намояндаи давлатӣ назди мардум баро­маданд ва гуфтанд, ки масъала фардо баррасӣ мешавад. Соати 15:00 ҳамаи шикоятҳо шунида ва ҷавоб ба саволҳо дода мешавад.

Мардум ба ин ваъда бовар карданд. Онҳо оромона пароканда шуданд, бо умед, ки пагоҳ ҳақиқат кушода ме­шавад.

Аммо чаро фардо? Чаро имрӯз ҳақиқатро ба мардум нагуфтанд? Ӯ хост ба назди Қаҳҳор Маҳкамов дарояд. Аммо роҳ барои ӯ баста буд. Қаҳҳор Маҳкамов дар иҳо­таи кормандони мақомоти амниятӣ қарор дошт. Танҳо бо иҷозаи раиси КГБ Петкел ба назди ӯ роҳ ёфтан им­конпазир буд.

Баъдтар ӯ дар ёдоштҳояш менависад: «Ҳақиқат чизе нест, ки онро аз назари мардум пинҳон кунӣ. Гуфтани Ҳақиқатро ба таъхир намегузоранд».

Душанбе он шаб ором намуд. Аммо ин оромии пеш аз тӯфон буд. Як шарора кофӣ буд, то сӯхтор доман паҳн кунад.

Мардум бо умеди мулоқоти фардо пароканда шу­данд. Аммо ҳамин умед, ҳамин интизорӣ, ки метавонист сабаби оромӣ гардад, дар ниҳоят ба фоҷиа табдил ёфт. Зеро рӯзи дигар на роҳбар, на каси дигар барои посух додан ба назди мардум набаромад.

Шаҳр мисли як кӯзаи пур аз оби ҷӯшон буд, ки гӯё сарпӯши он сахт маҳкам бошад. Дасти ноаён сарпӯшро боз сахттар пахш мекард ва оташи зери онро баландтар месохт. Ва ҳамин даст, ҳамин овозаҳо, ҳамин хомӯшии роҳбарон буд, ки Душанбе рӯзи дигар ба гирдоби ошӯб афтод.

РӮЗИ ФОҶИА

12-уми феврали соли 1990. Субҳи Душанбе. Шаҳр мис­ли ҳамеша аз хоб бедор шуд. Автобусҳо ба ҳаракат даро­маданд, кӯдакон бо сумкаҳо сӯи мактаб, мардум ҷониби коргоҳҳо мешитофтанд. Аммо зери ин зиндагии одӣ як изтиробе пинҳон буд. Ҳама медонистанд, ки соати 15:00 мардум дубора назди бинои Кумитаи марказии Ҳизби коммунист ҷамъ хоҳанд шуд.

Аз субҳ дар назди бинои Кумитаи марказӣ низоми­ён пайдо шуданд. Аввал милисаҳо бо сипар ва калтакҳо, баъдтар сарбозон бо автомат. Онҳо зинаҳои дохили бино ва роҳравҳоро ишғол карданд.

Дар сари роҳ мошинҳои зиреҳпӯш истода буданд. Су­кут ҳукмфармо буд, танҳо садои пойи сарбозон шунида мешуд. Пас аз нисфирӯзӣ мардум ҷамъ омаданд. Аввал бо оромӣ, баъд гурӯҳ-гурӯҳ. Чеҳраҳо пур аз умед буданд, ки имрӯз ҳақиқатро мефаҳманд.

Аммо Қаҳҳор Маҳкамов назди мардум набаромад.

Ӯ дар паси дарҳои бастаи Кумита менишаст. Ин дастур буд. Дастури раиси КГБ Владимир Петкел, ки ӯро аз мар­дум метарсонд: «Онҳо мусаллаҳанд, шуморо мепарро­нанд». Ва ҳамин тарс буд, ки роҳбарро дар паси девор нигоҳ дошт.

Мардум ба даромадгоҳи КМ наздик омаданд. Мили­са бо сипару калтак роҳро баст. Аввал тела заданд, баъд калтакҳоро баланд карданд. Садои доду фарёд баланд шуд.

Аз дафтари хотироти Шерализода:

«Ман дидам, ки чӣ гуна ҷавони якдаста, бо сарпӯши сиёҳ, бо пешонии хунолуд аз замин бархост ва боз ба пеш қадам гузошт. Ӯ дигар наметарсид, чун қонуни но­навиштаи майдон буд: вақте хун рехт, тарс аз миён ме­равад».

Мардум ба зинаҳои бино роҳ ёфтанд. Ва дар ҳамин лаҳза тирпарронӣ оғоз шуд. Аввал садои як тир. Баъд ду тир. Сипас борони тир. Чанд нафар ба замин афтоданд. Хун рӯйи барф рехт, барф ба сурхӣ печид. Дод, фарёд, гу­резу ҳангома. Тибқи маълумотҳо, дар давоми он рӯз 26 нафар кушта шуданд. Беш аз 400 нафар захмӣ гарди­данд.

Душанбе дигар мисли пешин ором нашуд. Ва аз ҳа­мон рӯз роҳ ба сӯи ҷанги дохилӣ, тафриқаандозӣ, душ­мантарошӣ боз шуд, роҳе ки миллатро ба гирдоби хун, ашк ва ғаму андуҳ кашид.

СОЯҲОИ МАХФӢ

Фоҷиа рӯй дода буд. Аммо саволи асосӣ то имрӯз беҷавоб монд: кист, ки аввалин шуда барои тир кушодан ба сӯи мардум фармон дод?

Ҳарчи бештар рӯзҳо мегузаштанд, ҳамон қадар рӯшан мешуд, ки дар паси ин ошӯб дастҳои ноаён амал мекар­данд. Дастҳое, ки на танҳо воқеаҳои майдонро идора ме­карданд, балки ҳушу шуури мардумро низ ба самти му­тааллиқ ба худашон мебурданд.

Шерализода дар ёддоштҳояш менависад:

«Ман дар майдон на танҳо садои тири автоматро шу­нидам. Ман тирҳои дигареро эҳсос мекардам. Тирҳое, ки ба мағзи мардум парронда мешуданд. Ҳар овоза, ҳар ха­бар мисли як тир буд».

Воқеан ҳам, ҳамон рӯзҳо овозаҳо бо суръати ғайри­муқаррарӣ паҳн мешуданд. Гӯё дасте пинҳонӣ онҳоро роҳнамоӣ мекард.

Овозае, ки кӯдаки русро пора карданд.

Овозае, ки зани ҳомиларо ба дарё партофтанд.

Овозае, ки боғчаи кӯдаконро гаравгон гирифтанд.

Овозае, ки автовокзал ва корхонаи шароб месӯзанд.

Ҳар як овоза мардумро ба ваҳшат меандохт. Ва дер­тар маълум шуд, ки ҳамаи ин хабарҳо дурӯғ будаанд. Аммо дар он рӯзҳои пурташвиш ин овозаҳо мисли ҳезу­ми хушк буданд, ки ба рӯйи оташ мерехтанд.

Абдулло Назаров, яке аз афсарони собиқи КГБ, ки баъдан ба мақоми генерал расид, дар мусоҳибаҳои ав­валини худ мегӯяд:

«Баҳманмоҳро худи Кумита созмон дода буд. Ҳадаф ин буд, ки ҷомеаро тарсонанд, ҳаракатҳои миллиро суст кунанд ва қудрати коммунистиро ҳифз намоянд».

Ин гуфтаҳоро Солеҳҷон Ҷӯраев, сардори гурӯҳи таф­тиши рӯйдодҳои феврал низ тасдиқ мекунад. Ӯ борҳо ишора намуд, ки КГБ барои таҳти назорат нигоҳ дошта­ни вазъият аз усулҳои дасткории равонӣ истифода бурд.

Саволи дигаре низ ба миён меояд: «Чаро ба Кумитаи амнияти давлатии ИҶШС зарур буд, ки чунин фоҷиаро роҳандозӣ кунад?»

Таърихнигорон посух медиҳанд: «Солҳои охири ҳукмронии Шуравӣ буд, нишонаҳои суқут равшан ме­гаштанд. Дар ҷумҳуриҳо ҳаракатҳои миллию озодихоҳӣ қавӣ мешуданд. Маскав аз эҳтимоли ҷудо шудани онҳо ҳарос дошт. Дар чунин ҳолат беҳтарин роҳ барои ҳифзи қудрат тарсонидани мардум буд. Ва барои тарсонидан на танҳо тир, балки овозаҳо, таъсири равонӣ истифода мешуданд».

ҲУКУМАТИ ТАРСУ ВА РОҲБАРОНИ НОКОМ

Дар он рӯзҳои сарнавиштсоз Тоҷикистон роҳбароне дошт, ки мансаби баланд – «котиби якум», «раиси Шурои Олӣ», «раиси Шурои вазирон» доштанд, аммо рӯзе, ки миллат ба онҳо ниёзманд буд, худро паси девор гириф­танд.

Қаҳҳор Маҳкамов дар утоқи бастаи худ нишаста, ба ҳарфи сардори КГБ Владимир Петкел гӯш медод. Петкел ӯро аз мардум метарсонд.

– Онҳо мусаллаҳанд, – мегуфт,– шуморо мепарронанд.

Ин тарс ба қалби роҳбар роҳ ёфт. Ва роҳбар бо ҳамин тарс роҳи хунро кушод. Баъдан маълум шуд, ки на танҳо Маҳкамов, балки тамоми роҳбарони сатҳи аввал – раиси Шурои вазирон Иззатулло Ҳаёев ва раиси Шурои Олӣ Ғоибназар Паллаев низ дар паси парда нишаста буда­анд. Ягон нафар ҷуръат накард, ки назди мардум баро­яд. Ҳукумат бо сукут ва пинҳон шудан аз саҳна мардумро танҳо гузошт. Дар он рӯзҳо, вақте ки майдон пур аз хун ва нолаи захмиён буд, роҳбарони кишвар дар қафои де­ворҳо паноҳ ҷуста, ба чашми мардум нанигаристанд. Ва ҳамин сукути роҳбарон боварии ҷомеаро ба давлат як­бора шикаст.

Дар майдон бошад, низомиён бидуни роҳнамоии си­ёсӣ амал мекарданд. Барои онҳо фармон аз боло бо як калима мерасид: «Оташ!». Ва тирҳо парронда шуданд.

Баъдтар, вақте ҳаво аз бӯйи борут олуда шуд ва ҷа­садҳо рӯйи барф хобиданд, Петкел дар китоби хотироти худ менависад:

«Фармони оташро худи Маҳкамов дод».

Аммо тафтишот инро исбот накард. Маълум гашт, ки сарварии ин амалиёти махфиро худи намояндаи мар­каз, раиси Кумитаи амнияти давлатии Тоҷикистон Вла­димир Петкел бар дӯш дошт. Ӯ ба ҳайси шахси калидӣ тамоми чораҳои амниятиро роҳнамоӣ мекард, аз пушти парда ҳаракатҳои неруҳои махсусро ҳамоҳанг месохт ва амрҳои ҳалкунанда медод. Ҳамин лаҳза равшан шуд, ки воқеа на танҳо як бетартибии кӯчагӣ, балки амалиёти тарҳрезишудаи мақомот буд, ки мақсади он нишон до­дани қудрат ва фишор ба ҷомеа буд.

(Давом дорад)

Шариф Ҳамдампур

Дар бунбаст (Идома аз мақолаи “Вақте ки ҳақиқат тир хӯрд”)

Pressa.tj Бохабар аз гапи ҷаҳон бош!
Моро пайгири намоед Telegram, Facebook, Instagram, YouTube