Лоиқ Шералӣ ва ҳувияти миллӣ

Нақши шоир дар ташаккул ва рушди ҳувияти миллӣ муассиру бисёрҷанба буда, дар чорроҳаи адабиёт, фарҳанг ва равандҳои иҷтимоӣ-сиёсӣ ҷойгир аст. Бар хилофи сиёсатмадорон, шоир ба ҷомеа на тавассути механизмҳои институтсионалӣ, балки тавассути фазои адабӣ, забон, тасвирҳо ва маъноҳо таъсир мерасонад. Аз ин рӯ, таъсири шоир ба ҷомеа бештар вақт амиқу дарозмуддат аст.

Адибон дар ҳама давру замон ҳамчун баёнгари худшиносии миллӣ амал карда, тавассути эҷоди бадеӣ мафкураи мардумро ҳамчун як ҷомеаи ягонаи фарҳангӣ ва таърихӣ ташаккул медиҳанд. Дар ҷараёни ташаккули давлатдорӣ ин падида аҳамияти махсус пайдо мекунад, зеро асосҳои ҳувият аввал дар сатҳи фарҳанг зуҳур мекунанд ва сипас дар сохтори сиёсӣ ва иҷтимоии ҷомеа мустаҳкам мегарданд.

Унсури муҳими ин раванд муроҷиат ба гузаштаи таърихӣ аст. Шоир бо тасвир мероси фарҳангӣ – қаҳрамонон, рӯйдодҳои муҳим ва анъанаҳои маънавиро ба шуури ҷамъиятӣ бармегардонад. Ин эҳсоси пайвастагии байни наслҳоро ба вуҷуд меорад, ки барои давлатҳо ё ҷомеаҳои ҷавоне, ки буҳрони ҳувиятро аз сар мегузаронанд ва зарурати аз нав дида баромадани гузаштаи худ ва ҳамгироии он ба имрӯз ба миён меояд, хеле муҳим аст.

Яке аз шоироне, ки эҳсоси пайвастагии байни наслҳоро ба вуҷуд оварда, ҳувияти тоҷики замони муосирро бо таърихи чандҳазорсолаи ӯ пайванд дод, Лоиқ Шералӣ мебошад. Фаъолияти эҷодӣ ва ҷамъиятии ӯ бо як давраи бисёр муҳим дар  таърихи муосири кишвари азизамон – нуқтаи гузариш аз низоми шуравӣ ба давлати мустақил рост омад. Ин давра бо эҳёи худшиносии миллӣ буҳрони амиқи сиёсӣ, ҷанги шаҳрвандӣ ва аз байн рафтани роҳнамоиҳои идеологии қаблӣ шинохта мешавад. Дар замоне, ки ҷомеа аз норасоии роҳнамоиҳои маънавӣ азият мекашид, шахсияти шоир яке аз омилҳои муҳимтарин ва меҳварии таҳкими он гардид.

Нақши шахсият дар ташаккули давлатдории анъанавӣ аз нигоҳи пешвоёни сиёсӣ дида мешавад. Ин масъулиятро дар замони соҳибистиқлолии Тоҷикистон ва ташаккули пояҳои давлатдорӣ Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба дӯш гирифтаанд. Дар баробари ин, дар ташаккули ҳувияти миллӣ дар Тоҷикистони соҳибистиқлол шахсиятҳои фарҳангӣ, пеш аз ҳама шоирон нақши назаррас доштанд. Лоиқ Шералӣ ҳамчун намояндаи аҳли зиёии миллат дар ташаккули ҳувияти ҷомеа тавассути каломи бадеъ саҳмгузор буд. Шеъри ӯ дар он замон бар пояи андешаҳо дар бораи миллат, таърих ва ояндаи давлат сохта шуда буд.

Аҳамияти хосаи эҷодиёти Лоиқ дар адабиёт дар он аст, ки ӯ худро бо рисолати зебоишиносӣ (эстетикӣ)-и шеър маҳдуд накардааст. Ашъори ӯ дар баробари арзиши эстетикӣ арзиши сиёсиву оммавӣ дошта, равандҳои иҷтимоию сиёсии муосирро инъикос мекард. Адиб дар бораи сарнавишти мардум андешаронӣ карда, ба хотираи таърихии миллат муроҷиат ва зарурати ҳифзи мероси фарҳангиро таъкид кардааст. Дар ин маврид шоир нақши пулеро байни гузашта ва ҳозира, байни анъана ва навоварӣ иҷро кардааст, ки Тоҷикистони соҳибистиқлолро бо решаҳои таърихияш мепайвандад.

Дар солҳои аввали соҳибистиқлолӣ ҷомеаи Тоҷикистон ба рамзҳои дорои иқтидори муттаҳид кардани одамон дар атрофи арзишҳои муштарак ниёз дошт. Лоиқ бо дарки амиқи ин масъала ашъори худро бо ғояҳои эҳёи миллӣ, ҷаҳони маънавӣ ва идомаи фарҳанги таърихии ниёгони мо, ки арзишҳои муштарак барои ҷомеаи навини Тоҷикистон буданд, пайванд дод. Шоир тавонист Тоҷикистонро ҳамчун давлате бо таъриху фарҳанги кӯҳан тасвир ва муаррифӣ кунад. Ин дар давраи ҳассоси таърихӣ барои таҳкими ҳувияти миллӣ хеле муҳим буд.

Аз китоби зери болинам Ватан омӯхтам –

Дар диёри байту шеъру достонам зодаанд.

Дар давраҳои буҳрони иҷтимоӣ, ноустувории сиёсӣ ё номуайянии идеологӣ каломи бадеӣ метавонад ба ҷомеа системаи арзишҳо ва роҳнамоиҳоро пешниҳод кунад. Шоир ба категорияҳои адолат, озодӣ, масъулият ва шаъну шараф муроҷиат карда ва бо ин васила низоми ахлоқии ҷомеаро ташаккул медиҳад. Ин арзишҳо асоси ҳувияти шаҳрвандӣ мегарданд ва ба муттаҳидшавии ҷомеа дар атрофи идеяи миллӣ мусоидат мекунанд.

Ҷанбаҳои ахлоқии эҷодиёти шоир муҳиму арзишманданд. Эҷодиёти ӯ ба ташаккули роҳнамоиҳои ахлоқии ҷомеа мусоидат кард. Устод Лоиқ тавассути ашъори хеш масъалаҳои виҷдон, адолат ва масъулият дар назди ҷомеа ва таърихро ба миён гузоштааст. Ин категорияҳо на танҳо ба тасвирҳои бадеӣ, балки ба унсурҳои баҳси ҷамъиятӣ низ табдил ёфтанд ва ба ташаккули мавқеъгириҳои шаҳрвандӣ таъсир расониданд.

Гарчи шоир минбару виҷдони халқ аст,

Гарчи шоир ровии армони халқ аст,

Нони шоир аз сухан не,

Нони шоир нони халқ аст.

Нақши шоир дар рушд ва тақвияти забони миллӣ низ хеле муҳим аст. Забон на танҳо ҳамчун воситаи муошират, балки ҳамчун пояи ҳувияти фарҳангӣ ва миллӣ низ хизмат менамояд. Бо истифода аз сарват ва ифодаи нозукиҳои забони модарӣ, шоир истеъдоду маҳорати худро нишон медиҳад, марзҳои онро васеъ мекунад ва бо ин васила дар рушду таҳкими он ҳамчун унсури калидии ҳувияти миллӣ саҳм мегузорад. Дар ин замина, шеър ба фазои иттилоотие табдил меёбад, ки дар он забон на танҳо ҳифз мешавад, балки рушд мекунад ва боз ҳам маъно ва шаклҳои нав пайдо менамояд.

Шеъри Лоиқ дар рушди ҳувияти забонӣ низ нақши таърихӣ дорад. Шоир бо истифода аз имкониятҳои забони тоҷикӣ мақоми онро ҳамчун пояи ҳувияти миллӣ ва давлатӣ тақвият додааст. Дар фазои пасошуравӣ, ки дар он сиёсати забон нақши муҳим мебозид, ин аҳамияти бузурги стратегӣ дошт.

Онон, ки нахондед суруди тоҷик,

Ғафлатзадаед аз вуҷуди тоҷик.

Бунёди забони тоҷикӣ худ бошад

Бунёди ҳама буду набуди тоҷик.

Дар ин росто Лоиқ на танҳо ҳамчун шоир, балки ҳамчун меъмори фарҳанг ва ҳувияти миллӣ амал мекунад. Ӯ ҷонибдори ҳифзи якпорчагии фарҳангии ҷомеаи тоҷик дар давраи бунёни Истиқлол буд. Ин андешаҳои шоир дар ҳифзи анъанаҳои адабиёти классикии форсӣ-тоҷикӣ ва пайванди онҳо бо унсурҳои тафаккури бадеии муосир таҷассум ёфтааст.

Такя ба мероси таърихӣ ва фарҳангӣ аз хусусиятҳои асосии эҷодиёти шоир аст. Шеърҳои ӯ робитаеро бо анъанаи классикӣ, ки аз ҷониби чеҳраҳое ба монанди Рӯдакӣ, Фирдавсӣ, Ҳофиз ва дигарон ифода ёфтааст, ошкор мекунанд. Аммо, ин робита тақлидӣ нест. Лоиқ мероси классикиро бо диди нав маърифат мекунад ва онро ба шароит ва мушкилоти замони муосир мутобиқ месозад.

Аз мушахассоти дигари осори Лоиқ – ин забони баёни ӯст. Сабки баёни ӯ бо истифодаи васеи луғот ва санъатҳои бадеӣ фарқ мекунад. Ӯ аз шаклҳои анъанавии шеърӣ, ба монанди ғазал ва рубоӣ фаъолона истифода мебарад, аммо унсурҳои наверо ба онҳо ворид мекунад, ки имконоти ифодавии шеърро васеъ менамоянд. Ин далели омезиши анъана ва навоварӣ аз ҷониби Лоиқ аст, ки омили тавлиди маънои нав гардидааст.

Ҷанбаи дигари эҷодиёти Лоиқ – ин ҳамқадами замон будани худи муаллиф аст. Муаллиф воқеаву ҳодисаҳои дар ҷомеа рухдодаро ҳамчун маводи шеър истифода мебарад. Бисёре аз асарҳои ӯ муроҷиатҳои мустақим ба хонандаро дар бар мегиранд, ки ба таҳлили андеша дар бораи рӯйдодҳои ҷорӣ ва ҳифзи арзишҳои миллӣ даъват мекунанд. Аз ин ҷиҳат, шеъри ӯ на танҳо вазифаи эстетикӣ, балки вазифаи иҷтимоиро низ иҷро намудааст.

Моҳияти фалсафии эҷодиёти ӯ низ ба ҳамин андоза муҳим аст. Шоир дар бораи маънои ҳаёт, замон ва мақоми инсон дар ҷаҳон андеша меронад. Ин андешаҳо аксар вақт тавассути тасвирҳо ва маҷозҳои рамзӣ ифода ёфта, ба шеърҳои ӯ амиқӣ ва равшанӣ мебахшанд. Шеъри ӯ мутолиаи бодиққату пурмазмунро талаб мекунад, ки онро аз лиҳози илмӣ арзишманд мегардонад.

Таҳлили илмиву фалсафии осори Лоиқ Шералӣ аз нигоҳи ташаккули ҳувияти миллӣ ва ватандӯстӣ гувоҳи таъсири амиқ ба шуури ҷамъиятӣ мебошад. Шеъри ӯ дар радифи арзишҳои миллиро инъикос намудан дар ташаккул ва паҳншавии онҳо низ фаъолона иштирок менамояд. Шоир дар ташаккул ва рушди ҳувият ҳамчун пуле байни гузашта ва ҳозира, фарҳанг ва сиёсат қарор дорад. Фаъолияти адабии шоир на танҳо ба ҳифзи мероси фарҳангӣ, балки ба эҷоди андеша ва ғояҳои миллӣ низ нигаронида шуда, дар таҳкиму устовории давлату давлатдории миллӣ, худшиносиву худогоҳии шаҳрвандӣ хизматҳои шоиставу таърихиро анҷом додааст.

Муҳаммадюсуф ИМОМЗОДА,

академик

Баҳори бе Лоиқ…

Pressa.tj Бохабар аз гапи ҷаҳон бош!
Моро пайгири намоед Telegram, Facebook, Instagram, YouTube